Slowaaks is een West-Slavische taal die voor Tsjechen zonder vertaling te volgen is. Engels wordt in de steden en door jongeren goed gesproken, op het platteland veel minder; Duits helpt daar vaker. Twee praktische gewoonten: schoenen gaan binnen uit, en u groet bij binnenkomst iedereen in de ruimte.
Een taal met tekens die u moet leren zien
Op het spandoek achter de vrouwen op de foto boven dit artikel staat Slowaakse tekst met twee soorten tekens die u in het hele land tegenkomt. Het dakje, de mäkčeň, verandert c in č (tsj), s in š (sj) en z in ž (zj). Het streepje, de dĺžeň, maakt een klinker lang. Wie die twee kent, kan Slowaakse plaatsnamen ineens ongeveer uitspreken.
Een paar voorbeelden. Košice spreekt u uit als Kosjitse. Štrbské Pleso wordt Sjtrbské Pleso. Spišský hrad klinkt als Spisjskie hrad. De ch is één letter en klinkt als de Nederlandse ch in lachen. De letter ľ, met een klein streepje, is een zachte l waar Nederlanders zelden aan toekomen; niemand zal het u kwalijk nemen als u die overslaat.
De klemtoon valt in het Slowaaks vrijwel altijd op de eerste lettergreep. Dat is één regel voor de hele taal en het scheelt enorm bij het uitspreken van namen die er ingewikkeld uitzien.
Slowaaks en Tsjechisch: dichtbij, maar niet hetzelfde
Slowaaks en Tsjechisch zijn zo nauw verwant dat sprekers elkaar zonder moeite verstaan. In de tijd van Tsjecho-Slowakije werd op de radio en televisie in beide talen uitgezonden zonder ondertiteling, en oudere Tsjechen en Slowaken schakelen nog steeds moeiteloos.
Bij jongere Tsjechen is dat minder vanzelfsprekend geworden. Sinds 1993 zijn het twee landen met eigen media, en Tsjechische twintigers verstaan Slowaaks minder goed dan hun ouders. Andersom geldt dat nauwelijks: Slowaakse jongeren kijken veel Tsjechische televisie en films.
Voor een bezoeker is dat vooral van belang bij het kiezen van een taalgids of app. Een Tsjechisch woordenboek helpt u in Slowakije een heel eind, maar de woorden voor alledaagse zaken verschillen genoeg om verwarring te wekken. Een Slowaakse taalgids is bij een reis van meer dan een paar dagen de moeite waard.
Welke taal werkt waar
In Bratislava, Košice en de toeristische bergplaatsen redt u het met Engels. Personeel in hotels, restaurants en bij de kabelbanen spreekt het, en jongeren onder de veertig doorgaans vloeiend.
Op het platteland verandert dat. In dorpen in Orava, Šariš of het zuiden van het land komt u met Engels soms niet ver. Duits werkt daar vaak beter, zeker bij mensen boven de zestig; Russisch was op school verplicht maar wordt om historische redenen liever niet gesproken.
In het zuiden van het land, langs de Hongaarse grens, is Hongaars de thuistaal van een aanzienlijke minderheid. Plaatsnamen staan daar tweetalig op de borden. Dat is geen probleem voor bezoekers, maar het verklaart waarom u in sommige dorpen mensen onderling in een taal hoort spreken die niets met het Slowaaks te maken heeft.
Tien woorden die het verschil maken
Dobrý deň is goedendag en wordt gebruikt van 's ochtends tot 's avonds. Ďakujem is dank u wel, prosím betekent alstublieft en tevens graag gedaan. Prepáčte is pardon of neemt u mij niet kwalijk. Áno is ja, nie is nee.
Dovidenia is tot ziens. Nerozumiem betekent ik begrijp het niet, en dat is een nuttiger zin dan hij lijkt: hij maakt duidelijk dat u het probeert. Koľko to stojí vraagt naar de prijs. En na zdravie is het toost bij een glas, uit te spreken als na zdravje.
De moeite van het uitspreken wordt in Slowakije opvallend gewaardeerd, meer dan in landen waar toeristen dagelijks over de vloer komen. Buiten Bratislava is een Nederlandse bezoeker geen alledaags verschijnsel, en een begroeting in het Slowaaks verandert de toon van een gesprek merkbaar.
Gewoonten aan tafel en in huis
Schoenen gaan binnen uit. In particuliere woningen is dat vanzelfsprekend, en in veel pensions en appartementen ook; er staan pantoffels klaar. Wie met schoenen aan doorloopt, valt op.
Bij binnenkomst in een winkel, wachtkamer of kleine eetgelegenheid groet u de aanwezigen. Dat gebeurt in heel Midden-Europa en het is geen formaliteit: zwijgend binnenlopen wordt als onbeleefd gezien. Bij het verlaten zegt u dovidenia.
Aan tafel wordt gewacht tot iedereen bediend is, en bij het eerste glas wordt getoost met oogcontact. Wie iets aangeboden krijgt, een borrel of een stuk gebak, mag dat weigeren, maar meestal wordt het twee keer aangeboden voordat het aanbod meent te vervallen.
Een laatste gewoonte die verrast: op zondagochtend is het in dorpen stil omdat een groot deel van de bevolking naar de kerk is. Winkels zijn dan dicht, ook in grotere plaatsen zijn de openingstijden op zondag beperkt. Plan uw boodschappen op zaterdag.
Klederdracht is nog geen folklore voor toeristen
De foto boven dit artikel laat vrouwen zien in geborduurde dracht met een kanten čepiec, de hoofdtooi van gehuwde vrouwen. De opname is decennia oud, maar de dracht is niet verdwenen.
In dorpen in Midden-Slowakije wordt kleding als deze nog gedragen bij bruiloften, kerkelijke feesten en de grote folklorefestivals. Het is geen kostuum dat voor bezoekers wordt aangetrokken; het hoort bij de familie en het dorp waar het patroon vandaan komt. Ieder gebied heeft eigen borduursels, kleuren en snitten, en Slowaken herkennen aan een dracht meestal uit welke streek hij komt.
Dat maakt fotograferen tijdens een festival een kwestie van manieren. Van een optocht een foto maken is normaal; iemand van dichtbij fotograferen zonder iets te zeggen, minder. Een korte vraag lost dat op, en levert vaak meteen een gesprek op over waar het patroon vandaan komt.
Namen op borden en kaarten
Een praktisch probleem bij het reizen: dezelfde plaats heeft vaak meerdere namen. Košice heet in het Hongaars Kassa en in het Duits Kaschau. Bratislava was Pressburg en Pozsony. Levoča is Leutschau.
Op oude kaarten, in historische literatuur en in Hongaarstalige bronnen komt u die andere namen tegen, en dat maakt het opzoeken van achtergrond soms verwarrend. Op de wegwijzers staat uitsluitend de Slowaakse naam, behalve in het gemengde zuiden waar de borden tweetalig zijn.
Een tweede punt: Slowaakse plaatsnamen verbuigen. Op een bord kan Košice, Košiciach of Košíc staan, afhankelijk van de zinsbouw. Dat is dezelfde plaats. Wie de stam herkent, komt er wel uit.
