Erfgoed en tradities

Houten kerken zonder spijkers, een bewoond blokhuttendorp en een fluit van twee meter.

Het Slowaakse erfgoed dat op de werelderfgoedlijsten staat, is grotendeels van hout en grotendeels nog in gebruik. Dat is geen toeval. Deze streken waren arm, lagen afgelegen en kenden weinig steen; wat er werd gebouwd, werd gebouwd met wat er groeide, en het bleef staan omdat er nooit geld was om het te vervangen.

De houten kerken zijn daarvan het duidelijkste voorbeeld. Slowakije heeft er meer dan zestig; acht staan sinds 2008 op de werelderfgoedlijst. Ze zijn opgetrokken uit gestapelde balken, verbonden met inkepingen en houten pennen, zonder ijzeren spijkers. Bij de protestantse kerken was dat geen vakmanschap maar wet: de rijksdag van Sopron gaf in 1681 beperkte godsdienstvrijheid onder voorwaarden, en die voorwaarden — geen toren, geen klokken, geen ingang aan de openbare weg, binnen een jaar klaar — zijn aan de gebouwen af te lezen.

Vlkolínec is een dorp van 45 blokhutten boven Ružomberok, sinds 1993 op de lijst. Het is uitdrukkelijk geen openluchtmuseum: er wonen mensen, de huizen zijn particulier bezit en er is geen doorgaande weg. Bezoekers parkeren beneden en lopen het laatste kwartier omhoog. Dat het dorp bewaard bleef, komt doordat er nooit een weg langs kwam; dat er open plekken tussen de huizen zitten, komt doordat een deel in 1944 werd afgebrand.

De derde traditie is niet gebouwd maar gespeeld. De fujara, een herdersfluit met een hoofdbuis van 160 tot 200 centimeter, staat sinds 2005 op de UNESCO-lijst voor immaterieel erfgoed. Ze komt uit de streek rond Detva en klinkt door haar lengte tegelijk brommend en hoog. Daaromheen ligt een volkscultuur die in Slowakije niet is opgeborgen: klederdracht die per dorp verschilt en bij bruiloften nog wordt gedragen, folklorefestivals die sinds 1953 elk jaar doorgaan, en ambachten als blauwdruk en draadwerk die nog worden uitgeoefend.

Wie hier iets van wil zien, houdt rekening met beperkte openstelling. De houten kerken hebben vaak een sleutelbewaarder in het dorp en zijn zelden dagelijks open. Bellen of mailen vooraf is bij deze rubriek geen overdreven voorzorg maar de gebruikelijke gang van zaken.

Deze drie onderwerpen liggen ver uit elkaar op de kaart. De houten kerken staan in het noordoosten, Vlkolínec in het midden en de fujara komt uit de streek rond Detva. Ze in één reis combineren kan, maar dan met een auto en met dagen die vooral uit rijden bestaan.